Indonesiërs staan bekend om hun oprechte gastvrijheid en behulpzaamheid, wat reizen door de archipel ontzettend prettig maakt. Toch trekt de enorme stroom toeristen op eilanden als Bali, Java en Lombok onvermijdelijk ook mensen aan die een graantje willen meepikken. Zware criminaliteit is zeldzaam, maar oplichting, slimme trucs en overgeprijsde diensten komen dagelijks voor. Als je weet hoe de lokale 'hustle' werkt, bespaar je jezelf niet alleen flink wat geld, maar voorkom je ook een hoop frustratie.
Veelvoorkomende scams
Zodra je voet zet in een druk toeristengebied of een groot transportknooppunt, is de kans groot dat je in aanraking komt met een van de klassieke trucs. Ze zijn vaak zo geraffineerd uitgevoerd dat je pas uren later doorhebt dat je te veel hebt betaald.
Wisselkantoor trucs (Money changer magic)
Dit is berucht in de straten van Kuta, Legian en Seminyak. Kleine wisselkantoortjes in steegjes of achterin souvenirwinkels adverteren met wisselkoersen die onrealistisch gunstig zijn. De medewerker telt de roepia's keurig voor je neus uit. Zodra jij akkoord gaat en het geld wordt samengepakt, verdwijnt er door een vingervlugge beweging een stapeltje biljetten achter de balie of in een la. Je loopt naar buiten met aanzienlijk minder geld dan waar je voor getekend hebt.
De neppe Blue Bird taxi
Blue Bird is de meest betrouwbare taximaatschappij van Indonesië, omdat de chauffeurs altijd op de meter rijden. Andere chauffeurs weten dit en spuiten hun auto's in exact dezelfde kleur blauw, compleet met een nagemaakt logo. Zodra je instapt, blijkt de meter 'toevallig' stuk en zit je vast aan een zwaar overdreven vaste ritprijs.
Verplichte gidsen en afgesloten wegen
Bij bekende vulkanen zoals Mount Bromo of Mount Ijen, maar ook bij grote tempelcomplexen, staan vaak mannetjes langs de kant van de weg die je tegenhouden. Ze beweren dat de weg verderop is afgesloten, dat je scooter het niet gaat redden, of dat een gids verplicht is om het nationale park te betreden. Dit is vrijwel altijd een leugen om je een dure jeeptour of onnodige begeleiding aan te smeren.
De tempel-sarong scam
Bij veel hindoetempels op Bali is het dragen van een sarong verplicht. Buiten de poorten word je vaak agressief benaderd door verkopers die beweren dat je hun (dure) sarong móét kopen om naar binnen te mogen. In de praktijk zit de huur van een sarong vaak al bij de entreeprijs van de tempel inbegrepen, of kun je er eentje lenen voor een kleine donatie bij de ingang.
Waar ze voorkomen
De dichtheid van scams hangt sterk samen met de hoeveelheid toeristen. Bali spant de kroon, specifiek in de zuidelijke badplaatsen en rondom grote bezienswaardigheden zoals de Besakih tempel en het apenbos in Ubud. Hier draait de economie voor een groot deel op westerse bezoekers, wat opportunisme in de hand werkt.
Op Java concentreren de problemen zich vooral rondom transport. Treinstations in Jakarta en Yogyakarta, de veerhaven in Banyuwangi en de toegangswegen naar de Bromo-vulkaan zijn beruchte plekken voor nepgidsen en opdringerige chauffeurs.
Een speciale vermelding verdient de haven van Bangsal op Lombok, het vertrekpunt naar de Gili-eilanden. Dit gebied wordt gedomineerd door een lokale maffia. Zodra je taxi of busje arriveert, proberen mannen je bagage uit je handen te trekken om deze honderd meter verderop neer te zetten en daar grof geld voor te eisen. Ook wordt je vaak verteld dat de publieke boot niet meer gaat, in de hoop dat je een dure privé-speedboat boekt.
Hoe herken je ze?
Oplichting in Indonesië begint vrijwel altijd met overdreven vriendelijkheid. Iemand spreekt je aan in vloeiend Engels, vraagt waar je vandaan komt en noemt misschien zelfs een paar Nederlandse woorden. Zodra het ijs gebroken is, volgt het aanbod. Als iemand op straat uit het niets extreem behulpzaam is zonder dat je ergens om hebt gevraagd, is gezonde argwaan op zijn plaats.
Een andere rode vlag is tijdsdruk. Scammers willen dat je snel beslist. De laatste boot zou over vijf minuten vertrekken, de tempel gaat bijna dicht, of de speciale wisselkoers geldt alleen nu. Door je op te jagen, hopen ze dat je stopt met logisch nadenken. Let ook op officiële uitziende pasjes of hesjes; deze zijn op de lokale markt voor een paar duizend roepia te koop en maken iemand nog geen bevoegde gids of havenmedewerker.
Preventie
Voorbereiding en een zelfverzekerde houding zijn je beste wapens. Als je weet wat een ritje of een ticket ongeveer hoort te kosten, sta je veel sterker in je schoenen. Negeer proppers en ronselaars volkomen. Een simpele glimlach met een besliste "Tidak, terima kasih" (Nee, bedankt) terwijl je stug doorloopt, werkt het beste. Blijf niet stilstaan om uit beleefdheid het gesprek aan te gaan, want dat wordt gezien als een opening.
Gebruik voor vervoer zoveel mogelijk de apps Grab of Gojek. Je ziet vooraf exact wat de rit kost, de route wordt getrackt via GPS en je hoeft niet te onderhandelen. Zelfs als je uiteindelijk toch een lokale taxi of ojek (scootertaxi) neemt, kun je de app gebruiken om te checken wat een eerlijke prijs is.
Wissel je geld uitsluitend bij geautoriseerde wisselkantoren. Deze herken je aan de glazen deuren, airconditioning, bewaking voor de deur en een officiële licentie aan de muur. Tel altijd zelf je geld na als laatste stap, en laat de medewerker het daarna niet meer aanraken.
Wat te doen als het misgaat
Mocht je er toch ingetuind zijn, probeer dan vooral rustig te blijven. In de Indonesische cultuur is gezichtsverlies (muka) een van de ergste dingen die iemand kan overkomen. Als je boos wordt, gaat schreeuwen of agressief gebaart op straat, zal de tegenpartij direct in de verdediging schieten en weigeren mee te werken. Bovendien keren omstanders zich in zo'n geval sneller tegen jou dan tegen de lokale oplichter.
Blijf beleefd maar stellig. Geef aan dat er een fout is gemaakt en vraag of dit opgelost kan worden. Levert dit niets op en gaat het om een relatief klein bedrag? Slik dan je verlies. Het is de stress en de verpeste vakantiedag simpelweg niet waard. Gaat het om serieuze bedragen of voel je je bedreigd, loop dan weg en zoek de toeristenpolitie (Polisi Pariwisata) op, die in de grote toeristencentra aanwezig is. Verwacht echter niet dat zij direct je geld terugkrijgen; hun rol is vaak meer bemiddelend dan handhavend.
Valkuilen zonder scam
Niet alles wat je geld kost is een illegale scam. Soms is het gewoon een kwestie van de regels van het spel niet kennen, of onhandige keuzes maken die typisch zijn voor onervaren reizigers.
De 'Bule tax' (toeristenprijs)
In Indonesië is het de normaalste zaak van de wereld dat buitenlanders (bules) meer betalen dan locals op markten, bij straatstalletjes en voor lokaal vervoer. Dit is geen kwaadaardige oplichting, maar een ongeschreven regel van de lokale economie. De verkoper begint vaak met een prijs die drie tot vier keer over de kop is gegaan. Het is aan jou om met een glimlach tegen te bieden. Word niet boos om de startprijs, maar zie het als het begin van een spelletje afdingen.
Pinnen met verborgen kosten
Veel pinautomaten in toeristische gebieden bieden 'Dynamic Currency Conversion' aan. De automaat vraagt of je de afschrijving in euro's of in Indonesische roepia wilt doen, waarbij de euro-optie heel overzichtelijk lijkt. Kies hier echter altijd voor 'Without Conversion' of 'Continue in IDR'. Doe je dit niet, dan bepaalt de lokale bank de wisselkoers en ben je vaak tot wel 10% duurder uit.
Visumverlenging via een bureau
Als je langer dan dertig dagen wilt blijven en je Visa on Arrival moet verlengen, kun je dit zelf doen of uitbesteden aan een visumbureau. Veel backpackers denken dat een bureau hen alle moeite bespaart. De valkuil is dat je, zelfs als je grof geld betaalt aan een agent, alsnog persoonlijk naar het immigratiekantoor moet om vingerafdrukken en een foto te laten maken. Je bespaart jezelf hooguit één of twee ritjes, maar betaalt daar vaak de hoofdprijs voor.
Veiligheid voor vrouwen & solo reizigers
Indonesië is over het algemeen een veilige bestemming voor vrouwelijke solo reizigers. Fysiek geweld tegen toeristen is zeldzaam. Wel kun je als vrouw rekenen op de nodige aandacht. Dit uit zich meestal in staren, getoeter of mannen die roepen op straat. Hoewel dit intimiderend kan voelen, is het zelden dreigend bedoeld. Het negeren van deze opmerkingen en doelbewust doorlopen is de meest effectieve strategie.
Kleding speelt een belangrijke rol in hoe je benaderd wordt. Bali is overwegend hindoeïstisch en zeer gewend aan westerse strandkleding, maar de rest van Indonesië is overwegend islamitisch en een stuk conservatiever. Als je op Java, Sumatra of Lombok buiten de directe strandzones in een kort broekje of met blote schouders rondloopt, val je onnodig op en lok je ongewenste aandacht uit. Het aanpassen van je kleding toont respect voor de cultuur en vermindert de kans op vervelende interacties aanzienlijk.
Wees extreem voorzichtig met lokaal gebrouwen alcohol, zoals Arak, vooral op de Gili-eilanden, Lombok en Bali. Om kosten te drukken wordt deze sterke drank soms illegaal aangelengd met methanol. Dit is levensgevaarlijk en leidt jaarlijks tot ernstige vergiftigingen en sterfgevallen onder toeristen. Drink alleen dichte flesjes bier of mixdrankjes waarbij je de barman de fles A-merk sterke drank ziet openen, en vermijd goedkope 'Arak Attack' cocktails en free-flow aanbiedingen.
Wees tot slot alert tijdens het uitgaan in plekken als Kuta en Canggu. Laat je drankje nooit onbeheerd achter en loop 's nachts niet alleen over verlaten stranden of donkere landweggetjes. Gebruik voor de terugweg naar je hostel altijd een geregistreerde taxi of een Gojek, ook als het maar een klein stukje lopen lijkt.