Schistosomiasis (Bilharzia)

Een duik in een meer of een stukje door een rivier waden kan bij een reis horen, maar zoet water is niet overal geschikt daarvoor. In gebieden waar schistosomiasis voorkomt, kunnen parasieten via onbeschadigde huid binnendringen wanneer je contact hebt met besmet water. Ook wassen of pootjebaden kan blootstelling geven. Aan helder water kun je niet zien of de parasiet aanwezig is. Deze pagina helpt je wateractiviteiten voor te bereiden en te bepalen wanneer je medisch advies moet vragen.

Deze pagina bevat algemene informatie over reisgezondheid en vervangt geen persoonlijk medisch advies. Welke vaccinaties of medicijnen voor jou nodig zijn, hangt onder andere af van je bestemming, reisduur, gezondheid, eerdere vaccinaties en reisactiviteiten. Vraag daarom persoonlijk advies bij een erkend reizigersadvies- en vaccinatiebureau.

Een korte aanraking met besmet water is al voldoende om een infectie op te lopen. Omdat de symptomen vaak pas weken of zelfs maanden later de kop opsteken, hebben veel reizigers in eerste instantie niet door dat ze besmet zijn geraakt. Zonder de juiste behandeling kunnen de parasieten zich in het lichaam nestelen en op de lange termijn ernstige schade toebrengen aan vitale organen zoals de darmen, de lever en de blaas. Kennis over de risicogebieden, de manier van besmetting en de juiste voorzorgsmaatregelen helpt om deze sluipende infectie te voorkomen.

Wat is Schistosomiasis precies?

Schistosomiasis wordt veroorzaakt door de Schistosoma-parasiet. Deze parasiet heeft een complexe levenscyclus waarbij bepaalde soorten zoetwaterslakken een sleutelrol spelen. De eitjes van de parasiet komen via de ontlasting of urine van besmette mensen in het oppervlaktewater terecht. Zodra de eitjes uitkomen, zoeken de minuscule parasieten een specifieke waterslak op om zich in verder te ontwikkelen. Deze slakken fungeren als tussengastheer.

Besmette zoetwaterslakken laten larven los in het water. Die kunnen door de huid binnendringen tijdens zwemmen, waden of wassen. Water inslikken is daarvoor niet nodig en je merkt een besmetting niet noodzakelijk op het moment zelf. De aanwezigheid van de geschikte slakkensoort en besmetting van het water bepalen waar overdracht mogelijk is.

In het lichaam ontwikkelen de larven zich tot volwassen wormen die in de bloedvaten leven. De eitjes die zij afgeven kunnen met urine of ontlasting naar buiten komen, maar ook in weefsels blijven steken. De afweerreactie op die eitjes kan ontstekingen en orgaanschade veroorzaken. De WHO legt deze levenscyclus uit. Een infectie kan lang blijven bestaan, ook wanneer je weinig of geen klachten hebt.

Schistosomiasis wordt ook bilharzia genoemd. Beide namen verwijzen naar dezelfde infectie. Gebruik bij een medisch consult gerust beide termen en vertel waar je contact met zoet water hebt gehad.

Waar moet je rekening houden met schistosomiasis?

Het risico is plaatselijk: een landenlijst bewijst niet dat ieder meer besmet of juist veilig is. Volgens de WHO komt de ziekte vooral voor in Afrika, met daarnaast risicogebieden in het Midden-Oosten, delen van Zuid-Amerika en Azië. In Azië gaat het onder meer om delen van China en de Filipijnen, een beperkt gebied in Indonesië en enkele districten in Cambodja en Laos. De verspreiding verschilt per parasiet en per regio; laat je concrete wateractiviteiten daarom meewegen in het reisadvies.

Bekende blootstellingsplaatsen bij reizigers zijn onder meer het Malawimeer, het Victoriameer en de Nijl. Helder water of een geruststelling van een aanbieder sluit besmetting niet uit. In het Caribisch gebied onderscheidt de CDC historische verspreiding van de huidige onzekerheid over onderbroken overdracht. Ook buiten de tropen zijn lokale uitbraken beschreven, zoals op Corsica. Vraag daarom advies over je concrete bestemming en wateractiviteiten.

Je loopt deze infectie op door contact met besmet zoet water, niet door zwemmen in zee. Dat maakt zeewater niet vrij van andere zwemrisico’s. Een voldoende gechloreerd zwembad voorkomt overdracht van deze parasiet, maar als reiziger kun je de waterbehandeling niet altijd controleren. Vermijd zwemmen, waden en wassen in onbehandeld zoet oppervlaktewater in risicogebieden.

Het verloop van de symptomen

Niet iedereen krijgt klachten en niet iedereen doorloopt een herkenbare reeks ziektefasen. Binnen uren tot ongeveer een week na watercontact kan jeukende huiduitslag ontstaan. Zo’n uitslag kan ook andere oorzaken hebben; de term zwemmersjeuk bewijst geen schistosomiasis. Omgekeerd sluit het ontbreken van huiduitslag een infectie niet uit.

Acute schistosomiasis, ook Katayama-syndroom genoemd, kan weken later klachten geven. De CDC noemt meestal twee tot twaalf weken. Mogelijke klachten zijn koorts, hoofdpijn, spierpijn, diarree en hoesten. Zoek bij koorts tijdens of na de reis direct medische beoordeling en vertel ook over je watercontact. Wacht niet op een vaste combinatie van symptomen.

Bij een langdurige infectie kunnen ontstekingen onder meer de darmen, lever, urinewegen en geslachtsorganen aantasten. Bloed in urine of ontlasting en aanhoudende buik- of plasklachten zijn redenen om een arts te raadplegen. Zeldzaam ontstaan problemen aan hersenen of ruggenmerg. Bij plotselinge verlamming, verwardheid of een aanval met schokken is spoedhulp nodig. Ook zonder klachten kan na relevante blootstelling onderzoek nodig zijn.

Preventie: vermijd besmet zoet water

Er is geen vaccin of preventieve tablet waarmee je contact met besmet zoet water veilig maakt. Vermijd zwemmen, pootjebaden, waden en wassen in risicowater. Bespreek bij een kano- of boottocht ook hoe je droog kunt instappen. Je hoeft geen water in te slikken om besmet te raken: de larven dringen door de huid.

Afdrogen na onbedoeld watercontact is geen betrouwbare bescherming tegen schistosomiasis. Ga niet hard schuren met een ruwe handdoek in de veronderstelling dat dit een infectie voorkomt. Verlaat het risicowater, noteer plaats en datum en bespreek de blootstelling met een arts. Slik niet op eigen initiatief medicatie direct na het zwemmen.

Vraag bij een verblijf waar het douche- en waswater vandaan komt en hoe het wordt behandeld. Gebruik geen onbehandeld meer- of rivierwater. De CDC beschrijft manieren om waswater te behandelen, waaronder het minstens één minuut rollend laten koken en vervolgens laten afkoelen om brandwonden te voorkomen. Alleen jodium toevoegen geeft geen betrouwbare garantie. Water bewaren kan bepaalde parasieten uitschakelen, maar is geen algemene drinkwaterzuivering.

Gebruik voor drinken en tandenpoetsen betrouwbaar flessenwater of water dat geschikt is behandeld voor drinkwatergebruik. Een filter dat parasieten tegenhoudt, verwijdert niet automatisch alle virussen of chemische verontreiniging. Voorkom herbesmetting door behandeld water in een schone, afgesloten fles te bewaren.

Goede voedselhygiëne blijft belangrijk voor andere darminfecties, maar vervangt het vermijden van huidcontact met besmet water niet. Was je handen met veilig water en zeep, kies goed verhit eten en schil fruit zelf. Voor persoonlijk advies over je route en activiteiten kun je terecht bij een reizigersadviesbureau.

Wat te doen na mogelijke blootstelling?

Ben je in een risicogebied in onbehandeld zoet water geweest, bespreek dat dan met je huisarts of een reizigerskliniek, ook zonder klachten. Dat kan zodra je je van de blootstelling bewust bent; je hoeft niet te wachten tot je weer thuis bent. De arts beoordeelt of onderzoek nodig is en plant het juiste testmoment. Noteer waar en wanneer je hebt gezwommen, gewaad of je gewassen, zodat je dat niet later hoeft te reconstrueren.

Wacht bij koorts, bloed in urine of ontlasting, benauwdheid of andere klachten niet op een later testmoment. Neem direct contact op met een arts en vertel waar en wanneer je contact met zoet water hebt gehad. Ernstige klachten vragen om spoedhulp. Ook zonder klachten kun je de blootstelling alvast met je huisarts of een reizigerskliniek bespreken.

De arts bepaalt welk onderzoek nodig is en wanneer dat betrouwbaar kan worden uitgevoerd. Voor antistoffenonderzoek na een nieuwe besmetting noemt de CDC doorgaans ten minste zes tot acht weken na de blootstelling. Een vroege negatieve uitslag sluit een infectie niet altijd uit. Dat is de timing van een bepaalde test, geen reden om medische beoordeling uit te stellen. Noteer de plaats, datum en soort watercontact en bewaar die informatie voor het consult.

Diagnose en medische behandeling

Een arts kan bloedonderzoek en onderzoek van urine of ontlasting laten doen. Bij reizigers worden soms weinig eitjes uitgescheiden; daarom sluit één negatief monster besmetting niet altijd uit. Antistoffen kunnen ook na een behandelde infectie aanwezig blijven en bewijzen dan niet vanzelf een nieuwe of nog actieve infectie. Vertel dus ook over eerdere besmettingen en behandelingen. De CDC licht deze beperkingen van de verschillende tests toe.

Schistosomiasis kan met praziquantel worden behandeld. Een arts bepaalt het middel, het moment en het schema op basis van de vermoedelijke besmetting, klachten en onderzoeksuitslagen. Het middel werkt vooral tegen volwassen wormen; zelf direct na een zwempartij een tablet nemen is geen betrouwbare manier om een infectie te voorkomen.

Soms is herhaalde behandeling of vervolgonderzoek nodig. De CDC benadrukt dat timing en opvolging belangrijk zijn. Bespreek bijwerkingen en aanhoudende of nieuwe klachten met je behandelaar. Een behandeling is geen garantie dat al ontstane orgaanschade volledig verdwijnt. Blijf daarom niet met klachten rondlopen en maak de afgesproken controles af.