Slaapzakken

Het kiezen van de juiste slaapzak is een van de belangrijkste beslissingen voor je reisuitrusting. Een verkeerde keuze resulteert in slapeloze, koude nachten of onnodig sjouwen met een te zwaar en te groot pakket in je backpack. Het aanbod is enorm en termen als vulkracht, comforttemperatuur en tijkmaterialen maken de keuze er niet eenvoudiger op.

Tijdens het backpacken is het gewicht en het pakvolume van je slaapzak net zo belangrijk als de isolatiewaarde. In tegenstelling tot een autovakantie, draag je elke gram zelf mee. Deze gids ontleedt alle technische specificaties en praktische afwegingen die komen kijken bij het selecteren van een slaapzak, zodat je precies weet welk model past bij jouw reisplannen, bestemmingen en slaapvoorkeuren.

Heb je altijd een slaapzak nodig tijdens het backpacken?

Niet elke reis vraagt om een volwaardige slaapzak. De noodzaak hangt volledig af van je bestemming, de reisperiode en de manier waarop je reist.

Reis je uitsluitend door warme gebieden zoals Zuidoost-Azië of Midden-Amerika en slaap je voornamelijk in hostels of guesthouses? Dan is een zware slaapzak overbodige ballast. Hostels verstrekken vrijwel altijd beddengoed. Voor hygiënische redenen of voor frisse nachten in bussen met airconditioning, is een compacte lakenzak van zijde of katoen in deze regio’s ruim voldoende. Een lakenzak weegt nauwelijks iets en neemt geen ruimte in.

Ga je echter kamperen, trektochten maken door berggebieden zoals de Andes of de Himalaya, of reis je door landen met grote temperatuurschommelingen zoals Nieuw-Zeeland of Patagonië, dan is een eigen slaapzak onmisbaar. In deze situaties is je slaapzak je primaire bescherming tegen de elementen en direct verantwoordelijk voor je nachtrust en veiligheid. Ook bij overnachtingen in simpele berghutten of theehuisjes, waar vaak geen verwarming is en muren weinig isoleren, heb je een eigen slaapzak nodig.

Temperatuuraanduidingen begrijpen: T-comf, T-lim en T-ext

De isolatiewaarde van een slaapzak wordt uitgedrukt in temperaturen. Om slaapzakken eerlijk met elkaar te kunnen vergelijken, gebruiken vrijwel alle gerenommeerde merken de Europese EN 13537 norm, of de recentere ISO 23537 standaard. Deze tests gebruiken thermische poppen om exact te meten bij welke temperaturen de slaapzak warmte vasthoudt.

Er worden standaard vier temperatuurgrenzen gecommuniceerd.

De maximale temperatuur (T-max) is de bovengrens. Bij deze buitentemperatuur kan een gemiddelde man zonder overmatig te zweten in de slaapzak slapen, mits de capuchon open is en de ritsen open staan. Dit is in de praktijk de minst belangrijke graadmeter, omdat je een te warme slaapzak eenvoudig kunt openritsen of als deken kunt gebruiken.

De comforttemperatuur (T-comf) is de belangrijkste graadmeter voor vrouwen en koukleumen. Dit is de temperatuur waarbij een gemiddelde vrouw in een ontspannen lighouding comfortabel kan doorslapen zonder het koud te hebben. Richt je bij de aanschaf van een slaapzak in de basis altijd op deze temperatuur. Ligt de verwachte nachttemperatuur op je bestemming rond het vriespunt, kies dan een slaapzak met een T-comf van 0 graden of lager.

De limiettemperatuur (T-lim) is de temperatuur waarbij een gemiddelde man in een opgerolde lighouding nog net acht uur kan doorslapen zonder wakker te worden van de kou. Voor mannen is dit vaak de grens waarop zij de slaapzak selecteren. Ben je echter een man die snel afkoelt, kijk dan alsnog naar de T-comf waarde om zeker te zijn van een warme nacht.

De extreemtemperatuur (T-ext) is een overlevingsgrens. Bij deze temperatuur overleeft een gemiddelde vrouw zes uur in de slaapzak zonder te sterven van onderkoeling. Het is absoluut geen comfortabele temperatuur; de kans op bevriezingsverschijnselen is aanzienlijk en slapen is uitgesloten.

Kies nooit een slaapzak op basis van de extreemtemperatuur. Deze waarde is uitsluitend bedoeld als indicatie voor noodsituaties en overleving, niet voor regulier kampeergebruik.

Verschillen tussen mannen- en vrouwenslaapzakken

Mannen en vrouwen hebben een andere fysiologie en ervaren kou verschillend. Vrouwen hebben over het algemeen een lagere spiermassa, waardoor ze minder lichaamswarmte produceren, en een bloedsomloop die organen prioriteert boven ledematen. Hierdoor krijgen vrouwen sneller koude voeten en handen in een slaapzak.

Fabrikanten spelen hierop in door specifieke vrouwenslaapzakken te ontwerpen. Deze modellen zijn korter, omdat extra lege ruimte aan het voeteneind betekent dat het lichaam onnodig veel lucht moet opwarmen. Daarnaast is de pasvorm aangepast: vrouwenslaapzakken zijn smaller bij de schouders en ruimer bij de heupen.

Het belangrijkste verschil zit in de isolatieverdeling. Vrouwenslaapzakken hebben vaak extra vulling bij het voeteneind en rond de torso. Hierdoor is een vrouwenslaapzak bij een gelijk totaalgewicht vaak warmer op de kritieke punten dan een vergelijkbaar mannenmodel.

Vulling: Dons of synthetische vezels?

De vulling is de motor van je slaapzak. Het materiaal zelf geeft geen warmte af, maar houdt de stilstaande luchtlaag rond je lichaam vast. Deze luchtlaag wordt opgewarmd door je lichaamswarmte en vormt zo de isolerende barrière. De keuze tussen natuurlijke donsvulling of synthetische kunststofvezels is afhankelijk van je budget, het klimaat waarin je reist en het toegestane gewicht in je backpack.

Dons is een natuurlijk materiaal en biedt de allerbeste isolatie. Het heeft een ongeëvenaarde warmte-gewichtsverhouding, wat betekent dat het extreem warm is terwijl het nauwelijks weegt. Bovendien is dons zeer sterk comprimeerbaar. Een dikke winterslaapzak van dons prop je in een compressiezak tot het formaat van een kleine meloen. Dons heeft een lange levensduur; bij goed onderhoud behoudt het tientallen jaren zijn volume en isolatiewaarde. Er is onderscheid tussen eendendons en ganzendons, waarbij ganzendons over het algemeen grotere donsvlokken heeft en daardoor beter isoleert.

Een nadeel van dons is de prijs. Het is aanzienlijk duurder in aanschaf dan kunststof. Het grootste functionele nadeel is de gevoeligheid voor vocht. Zodra dons nat wordt, klonteren de veertjes samen, verdwijnt de stilstaande luchtlaag en verliest de slaapzak direct zijn isolerende werking. Dons droogt bovendien erg langzaam.

Synthetische vulling bestaat uit holle polyester draden die lucht vasthouden. De productiekosten zijn veel lager, wat deze slaapzakken aantrekkelijker maakt voor budgetreizigers. Het grootste voordeel van synthetische vezels is dat ze vocht afstoten. Zelfs als een synthetische slaapzak nat wordt, behouden de vezels deels hun structuur en blijven ze warmte vasthouden. Ook drogen ze aanzienlijk sneller dan dons.

De nadelen van synthetisch materiaal zijn het hogere gewicht en het grotere pakvolume. Een synthetische slaapzak die dezelfde temperatuur aankan als een donsvariant, neemt veel meer ruimte in je backpack in en weegt al snel honderden grammen extra. Bovendien breken synthetische vezels na verloop van jaren af door het vele in- en uitpakken, waardoor de isolatiewaarde sneller terugloopt dan bij dons.

Bij slaapzakken met donsvulling kom je altijd een percentage tegen, zoals 90-10 of 80-20. Dit geeft de verhouding aan tussen donsvlokken en kleine veren. De veren zijn nodig om het dons structuur te geven en op zijn plek te houden, maar het dons zorgt voor de daadwerkelijke isolatie. Een verhouding van 90 procent dons en 10 procent veren is een veelgebruikte, hoogwaardige combinatie. De maximale technische verhouding is 98-2. Hoe hoger het donspercentage, hoe beter de isolatie, maar ook hoe duurder de slaapzak.

Vulkracht, ook wel fillpower genoemd, geeft aan hoe ver het dons uitzet nadat het is samengedrukt. Dit wordt gemeten in CUIN (cubic inches per ounce). De waarde vertelt je hoeveel kubieke inch één ounce (ongeveer 28 gram) dons in beslag neemt. Hoe hoger de CUIN-waarde, des te groter de donsvlokken, des te meer luchtkamers het dons bevat en des te hoger de isolerende kwaliteit is.

Een slaapzak met een hoge vulkracht heeft minder gram dons nodig om dezelfde warmte te bereiken als een slaapzak met een lage vulkracht. Dit scheelt aanzienlijk in het gewicht van je backpack. Waardes variëren doorgaans van 300 tot 900 CUIN. Een slaapzak tot 500 CUIN is redelijk, tussen 500 en 700 is goed, en alles boven de 700 valt in het absolute topsegment voor expedities en ultralight backpackers.

Modellen en pasvorm: Mummie of dekenmodel?

Slaapzakken zijn grofweg in twee basisvormen te verdelen: het standaard dekenmodel en het mummiemodel.

Het dekenmodel is rechthoekig en loopt van boven tot onder even breed door. Dit model biedt de meeste bewegingsvrijheid. Je kunt je benen gemakkelijk optrekken en draaien in je slaap. Daarnaast kun je een dekenmodel vaak volledig openritsen en als een gewone deken gebruiken. Dit maakt het model zeer geschikt voor gebruik binnenshuis, in warme klimaten, tijdens de zomer of in de vroege herfst.

Het nadeel van het dekenmodel is de thermische inefficiëntie. Er zit veel loze lucht in de slaapzak, vooral bij de benen en voeten. Jouw lichaam moet al die lucht verwarmen, wat veel energie kost. Hierdoor voelt een dekenmodel sneller koud aan. Bovendien ontbreekt vaak een capuchon en vraagt het vierkante ontwerp om meer materiaal, wat de slaapzak zwaarder en volumineuzer maakt. Voor extreme temperaturen en trektochten is dit model daardoor ongeschikt.

Het mummiemodel is speciaal ontworpen voor warmtebehoud en efficiëntie. Deze slaapzak volgt de contouren van het menselijk lichaam: breed bij de schouders en smal toelopend naar de voeten. Omdat de slaapzak strakker om het lichaam sluit, is er nauwelijks overtollige lucht die je moet verwarmen. Je bent daardoor sneller warm en blijft beter op temperatuur. Omdat er minder materiaal is gebruikt, weegt een mummiemodel minder en rolt het veel compacter op.

Mummieslaapzakken zijn standaard voorzien van een voorgevormde capuchon. Via je hoofd verlies je in verhouding erg veel lichaamswarmte. Door de capuchon aan te trekken, beperk je dit warmteverlies aanzienlijk. Winterslaapzakken hebben daarnaast vaak een gevoerde tochtkraag rond de nek, die voorkomt dat warme lucht uit de slaapzak ontsnapt en koude lucht naar binnen waait wanneer je beweegt.

De pasvorm van een mummiemodel is cruciaal. Ligt er twintig centimeter loze ruimte onder je voeten, dan zul je koude voeten krijgen omdat dit gedeelte niet opwarmt. Is de slaapzak te kort, dan druk je met je hoofd of voeten de isolatielaag plat tegen de buitenstof. Waar de vulling plat is, verdwijnt de stilstaande luchtlaag en ontstaat direct een koudebrug. Pas een slaapzak daarom altijd voordat je ermee op reis gaat.

Als je in een mummieslaapzak draait, hoor je met de hele slaapzak mee te draaien. In een dekenmodel draai je in de slaapzak zelf. Dit is een belangrijk verschil in slaapervaring dat voor onrustige slapers even wennen kan zijn.

De onmisbare combinatie: Slaapzak en slaapmat

Een veelgemaakte fout is investeren in een peperdure, extreem warme slaapzak en vervolgens slapen op een inferieure slaapmat of direct op een houten vloer. Een slaapzak werkt alleen door isolatiemateriaal dat kan uitzetten. Zodra je in de slaapzak ligt, druk je met je lichaamsgewicht de vulling aan de onderkant volledig plat. De isolatiewaarde aan de onderkant van de slaapzak wordt daardoor gereduceerd tot vrijwel nul.

De grond onder je trekt vervolgens genadeloos warmte uit je lichaam. Deze warmtegeleiding (conductie) is de snelste manier om het koud te krijgen, ongeacht de dikte van je slaapzak. Om dit te voorkomen, heb je een slaapmat nodig die isoleert tegen de optrekkende kou.

De isolatiewaarde van een slaapmat wordt uitgedrukt in de R-waarde. Hoe hoger de R-waarde, hoe beter de mat isoleert tegen de grondkou. Een R-waarde van 1 tot 2 is uitsluitend geschikt voor zomerse nachten met een warme ondergrond. Voor drie seizoenen (lente tot herfst) heb je een R-waarde tussen de 3 en 4 nodig. Ga je in de winter kamperen of slaap je op bevroren grond, investeer dan in een mat met een R-waarde van minimaal 5. Beschouw je slaapzak en slaapmat altijd als één gekoppeld slaapsysteem; de een presteert niet zonder de ander.

Materialen van de binnen- en buitentijk

Zowel de binnenkant (binnentijk) als de buitenkant (buitentijk) van de slaapzak bepalen het comfort, de duurzaamheid en de vochtregulatie. De materialen moeten het isolatiemateriaal op zijn plek houden zonder het onnodig zwaar te maken.

Katoen is een klassiek materiaal dat tegenwoordig vooral in goedkopere of zware dekenmodellen wordt gebruikt. Het voelt zeer aangenaam en natuurlijk aan op de huid. Het grote nadeel van katoen is het zware gewicht. Daarnaast neemt katoen razendsnel vocht op, uit de omgeving of door zweet, en droogt het extreem langzaam. Ook trekt katoen sneller vuil aan. Voor backpackers is katoen daardoor vrijwel nooit de juiste keuze, tenzij het uitsluitend voor de binnentijk wordt gebruikt voor extra comfort tijdens een statische reis.

Nylon is de industriestandaard voor moderne, lichte backpackingslaapzakken. Het is extreem licht van gewicht, scheurvast en neemt zelf geen vocht op. Het droogt snel en weert vuil af. Een nadeel is dat nylon glad aanvoelt en soms als zweterig of klam wordt ervaren op de blote huid, omdat het basismateriaal minder goed ademt dan natuurlijke stoffen.

Pertex is een hoogwaardig weefsel van zeer dunne kunststofvezels. Het combineert de lichte eigenschappen van nylon met een verbeterd ademend vermogen. Het laat wind niet of nauwelijks door en is sterk waterafstotend. Hierdoor blijft de vulling beter beschermd tegen condens in een tent of vochtige berglucht. Het is duurzamer dan standaard nylon, maar ligt daardoor ook in een hogere prijsklasse.

Gore-Tex en andere membranen worden soms verwerkt in de buitentijk van expeditieslaapzakken. Deze stoffen maken de slaapzak volledig waterdicht en winddicht. Dit is ideaal als je zonder tent in de open lucht (bivak) slaapt. Het nadeel is dat Gore-Tex minder goed ademt dan Pertex of standaard nylon. Lichaamsvocht kan lastiger ontsnappen, waardoor er condens aan de binnenkant van de membraanlaag kan ontstaan, wat de vulling alsnog vochtig maakt. Bovendien maakt een membraan de slaapzak stugger en zwaarder.

Voor backpackers is een slaapzak met een nylon of Pertex buitentijk en een ademende nylon of zachte polyester binnentijk vrijwel altijd de beste afweging tussen gewicht, pakvolume en comfort.

Hoe neem je een slaapzak mee tijdens het backpacken?

Ruimte in je backpack is schaars, en een slaapzak is vaak een van de grootste objecten die je meeneemt. De manier waarop je de slaapzak verpakt en vervoert, beïnvloedt zowel het volume als de levensduur van de slaapzak.

Vrijwel elke slaapzak wordt geleverd met een compressiezak. Deze zak is voorzien van spanbanden waarmee je de slaapzak tot een stevig, klein pakket kunt aansnoeren. Dit bespaart aanzienlijk veel ruimte.

Plaats de slaapzak altijd helemaal onderin je backpack. Dit is de meest efficiënte plek omdat het volume de bodem goed opvult. Daarnaast creëert het een zachte basis waar de rest van je spullen op rust. Door het relatief lichte gewicht van de slaapzak onderin te houden, ligt het zwaartepunt van je rugzak hoger op je rug, wat aanzienlijk prettiger draagt tijdens lange tochten.

Bevestig een slaapzak liever niet aan de buitenkant van je tas. Onderaan hangend raakt de compressiezak snel beschadigd wanneer je de backpack op scherpe rotsen of een natte grond zet. Bovendien is de standaard compressiezak zelden honderd procent waterdicht. Een onverwachte regenbui tijdens een hike zorgt er dan voor dat je ’s avonds in een natte slaapzak moet liggen. Als je de slaapzak toch buitenop moet binden vanwege ruimtegebrek, stop deze dan eerst in een stevige, volledig afgesloten drybag.

Probeer een slaapzak nooit netjes op te rollen of op te vouwen voordat je hem in de hoes stopt. Prop de slaapzak simpelweg willekeurig in de compressiezak, beginnend met het voeteneind. Proppen (stuffen) zorgt ervoor dat de vezels of dons vlokken telkens op een andere manier gevouwen worden. Als je rolt, knik je de vulling altijd op dezelfde naden, wat slijtage en koudebruggen in de hand werkt.

Onderhoud: Je slaapzak wassen en opbergen

Een slaapzak presteert alleen optimaal als deze goed wordt onderhouden. Zweet, huidvetten en vuil tasten op den duur de veerkracht van zowel dons als synthetische vezels aan, waardoor de isolatiewaarde daalt. Af en toe wassen is noodzakelijk, maar te vaak wassen slijt de materialen.

Raadpleeg altijd eerst het wasvoorschrift op het label in de slaapzak. Synthetische slaapzakken zijn over het algemeen eenvoudig in de wasmachine te wassen op een lage temperatuur. Gebruik een mild vloeibaar wasmiddel of een speciaal technisch wasmiddel en vermijd wasverzachters, omdat deze een laagje achterlaten dat de vezels verzwaart en de werking van de buitentijk aantast.

Dons vereist een veel voorzichtigere aanpak. Gebruik uitsluitend een speciaal donswasmiddel (zoals Nikwax Down Wash) om te voorkomen dat de natuurlijke vetlaag van de veertjes wordt gestript. Gebruik geen wasmachine met een bovenlader en roerwerk, dit trekt de delicate kamers kapot. Het drogen van dons is de grootste uitdaging. Doe dit in de droger op de laagste warmtestand en gooi er drie schone tennisballen bij. De ballen kloppen tijdens het draaien het dons los, waardoor het niet als één harde bal samenklontert en zijn vulkracht terugkrijgt. Het droogproces kan meerdere uren duren. Controleer tussendoor en haal de klonten handmatig uit elkaar als dat nodig is.

Om een wasbeurt zo lang mogelijk uit te stellen, is het gebruik van een lakenzak sterk aan te raden. Een lakenzak vangt het zweet en vuil op en is veel makkelijker uit te wassen in een hostel of wasbak dan de slaapzak zelf.

De manier waarop je een slaapzak thuis bewaart, is doorslaggevend voor de levensduur. Bewaar een slaapzak nooit langdurig in de krappe compressiezak. Als vulling weken of maandenlang onder hoge druk staat gereduceerd, verliest het zijn veerkracht. Zowel dons als synthetisch materiaal kan na verloop van tijd weigeren om weer uit te zetten, wat de slaapzak permanent onbruikbaar maakt voor koude omstandigheden. Hang de slaapzak thuis uit over een kledinghanger, of berg hem ongevouwen op in de ruime katoenen of mesh opbergzak die bij de betere slaapzakken wordt meegeleverd. Prop hem pas in de compressiezak op de dag dat je backpackreis begint.