Navigeren door Marokko is een fascinerend avontuur op zich, maar dankzij een verrassend goed ontwikkeld infrastructuurnetwerk is het land uitstekend en relatief comfortabel zelfstandig te bereizen. Van flitsende hogesnelheidstreinen die de noordelijke steden met elkaar verbinden tot rammelende bussen en gedeelde taxi’s die de diepste valleien van de Atlas doorkruisen; de opties zijn divers en passen bij elk backpackersbudget. Een gedegen voorbereiding en kennis van de ongeschreven regels van het Marokkaanse transportsysteem besparen je niet alleen aanzienlijk veel geld, maar ook een hoop onnodige frustratie en wachttijd onderweg.
Openbaar vervoer
Het openbaar vervoer in Marokko wordt gekenmerkt door een scherp contrast tussen strak georganiseerde, moderne staatsbedrijven en een chaotischer, informeel lokaal netwerk. Voor onafhankelijke reizigers vormt het spoorwegnetwerk de absolute ruggengraat van het transport in de noordelijke helft van het land, terwijl de zuidelijke regio’s volledig afhankelijk zijn van geasfalteerde autowegen.
Treinen (ONCF)
Het Marokkaanse spoorwegnetwerk, geëxploiteerd door staatsbedrijf ONCF, behoort tot de beste en meest betrouwbare van het Afrikaanse continent. Het netwerk verbindt vrijwel alle grote steden ten noorden van Marrakech, waaronder Casablanca, Rabat, Meknes, Fez en Tanger. Treinen zijn over het algemeen schoon, punctueel en aanzienlijk comfortabeler dan bussen. Je hebt de keuze uit eerste en tweede klas. Het prijsverschil is voor westerse begrippen minimaal (vaak hooguit een paar euro), maar de eerste klas biedt een gegarandeerde, toegewezen zitplaats in een ruime coupé met werkende airconditioning. In de tweede klas is de zitplaats niet altijd gegarandeerd en kan het voorkomen dat je, zeker in de drukke weekenden en rondom feestdagen, in het gangpad moet staan.
De Al Boraq hogesnelheidslijn
De trots van de Marokkaanse infrastructuur is de Al Boraq, de allereerste hogesnelheidslijn van Afrika. Deze flitsende trein bereikt snelheden tot 320 kilometer per uur en rijdt op het traject tussen Tanger, Kenitra, Rabat en Casablanca. Voor reizigers die met de veerboot in Tanger arriveren, betekent dit dat de reistijd naar de commerciële hoofdstad Casablanca is teruggebracht van bijna vijf uur naar iets meer dan twee uur. Tickets voor de Al Boraq zijn logischerwijs iets duurder dan reguliere treinen en werken met een dynamisch prijssysteem: hoe vroeger je digitaal of via de app boekt, hoe lager het tarief is.
Lange afstanden
Waar het reguliere spoorwegnet ophoudt (ten zuiden van Marrakech en ten oosten van de stad Fez), nemen langeafstandsbussen het stokje over. Dit is de enige manier om als backpacker zonder eigen huurauto de woestijnduinen van de Sahara, de relaxte kustdorpen ten zuiden van Essaouira, of de ruige valleien van het diepe Atlasgebergte te bereiken.
Premium bussen: CTM en Supratours
Voor lange afstanden over de weg zijn er twee maatschappijen die kwalitatief met kop en schouders boven de rest uitsteken: CTM en Supratours. Supratours is een officiële dochteronderneming van de spoorwegen (ONCF). Hun bussen vertrekken vaak direct vanaf een parkeerplaats naast de treinstations, en de dienstregelingen sluiten naadloos aan op de aankomende treinen, wat de doorreis naar steden als Essaouira of Merzouga frictieloos maakt.
CTM is de nationale, semi-private busmaatschappij en beschikt in veel grote steden over eigen, moderne busstations (Gare Routière CTM). Deze stations zijn brandschoon, overzichtelijk en veilig, ver weg van de chaos en luidruchtige verkopers van de reguliere publieke busstations. Beide maatschappijen rijden uitsluitend met moderne, geklimatiseerde bussen met vaste zitplaatsen, chauffeurs die zich strikt aan de snelheidslimieten en rusttijden houden, en uiterst betrouwbare vertrektijden.
Zorg dat je bij een lange reis met CTM of Supratours minimaal een half uur voor vertrek aanwezig bent op het busstation. Je grote backpack of koffer moet namelijk eerst gewogen en geregistreerd worden bij een speciaal bagageloket. Je betaalt hiervoor ter plekke een kleine vergoeding (doorgaans tussen de 5 en 10 dirham), waarna de rugzak een label krijgt en jij een bewijs ontvangt. Zonder dit label neemt de chauffeur de bagage absoluut niet mee in het ruim.
Lokale bussen
Naast de grote premium maatschappijen rijden er talloze onafhankelijke lokale bussen. Deze vertrekken altijd vanaf het chaotische centrale busstation (Gare Routière) in de stad en worden vaak aangeduid met klinkende, maar onbekende namen op de zijkant. Het ticket voor een lokale bus is een fractie goedkoper, maar het comfortniveau ligt aanzienlijk lager. De bussen zijn vaak tientallen jaren oud, de airconditioning ontbreekt of is defect, en de chauffeur stopt in elk klein dorp langs de route om passagiers en goederen in en uit te laden. Voor een korte rit tussen twee naburige dorpen is het een schitterende, authentieke ervaring, maar voor een rit van acht uur door de zinderende woestijnhitte is de lokale bus een ware uitputtingsslag.
Lokaal vervoer
Wanneer de bestemming is bereikt, zijn er diverse snelle en goedkope manieren om je binnen de stadsgrenzen te verplaatsen. Houd er wel rekening mee dat de historische, ommuurde medina’s (oude stadscentra) in Marokko vrijwel zonder uitzondering deels of volledig autovrij zijn.
Stadsbussen en trams
Grote en moderne steden zoals Marrakech, Agadir en Tanger beschikken over een uitgebreid en intensief gebruikt netwerk van stadsbussen (vaak geëxploiteerd door het Spaanse bedrijf ALSA). Een enkele rit kost zelden meer dan 4 of 5 dirham. Ze zijn extreem goedkoop voor budgetreizigers, maar zitten in de ochtend- en avondspits vaak plet-vol. De routes en haltes zijn voor westerse buitenstaanders bovendien lastig te ontcijferen, waardoor je vaak aan lokale bewoners moet vragen welke bus je richting het centrum brengt.
Casablanca en Rabat hebben het stadsvervoer de afgelopen decennia revolutionair veranderd door zwaar te investeren in hypermoderne, bovengrondse tramnetwerken. Deze trams zijn brandschoon, altijd voorzien van airconditioning en kruisen de dichtslibbende steden op afgeschermde sporen. Hierdoor passeren ze het vastgelopen autoverkeer moeiteloos. Tickets koop je voor ongeveer 6 dirham bij de meertalige automaten of loketten op de perrons, waarna je het kaartje in de tram zelf valideert.
Vervoer in de medina
In het doolhof van de eeuwenoude medina’s vindt al het transport nog altijd te voet plaats, of met behulp van houten handkarren, muilezels en ezels. Tegenwoordig vullen ook duizenden brommers en ronkende scooters de smalle steegjes, wat met name in Marrakech voor onveilige situaties en constante stank zorgt. Het is uiterst belangrijk om als voetganger in de souks altijd strak rechts aan te houden en direct aan de kant te stappen als je ‘Balak!’ (Pas op!) achter je hoort roepen. Dit betekent dat er een zwaarbeladen ezel of ongeremde handkar op volle snelheid aankomt die niet op tijd kan stoppen.
Taxi’s
De taxi is in Marokko niet simpelweg een luxe of noodoplossing voor verdwaalde toeristen, maar een fundamenteel onderdeel van het dagelijkse massatransport van de lokale bevolking. Het systeem is landelijk strikt opgedeeld in twee categorieën, elk met hun eigen regels, tarieven en inzetgebied.
Petit taxi’s
Voor snelle ritjes binnen de grenzen van een stad gebruik je een zogenaamde ‘petit taxi’. Dit zijn altijd uiterst compacte, wendbare auto’s (vaak een Dacia Sandero, Peugeot 206 of een oude Fiat Uno). De kleur van de petit taxi is strikt gereguleerd en verschilt per stad: in Marrakech zijn ze okergeel, in Casablanca rood, in de noordelijke stad Tanger helderblauw met een gele streep, en in Rabat donkerblauw. Een petit taxi mag wettelijk maximaal drie passagiers meenemen, ongeacht hoeveel ruimte er op de achterbank is. Ze mogen nooit buiten de stadsgrenzen rijden en horen officieel áltijd op de taxameter (compteur) te rijden.
In de grote toeristische trekpleisters, met name in de directe omgeving van de medina’s van Marrakech en Casablanca, weigeren veel chauffeurs structureel om de meter aan te zetten bij buitenlanders en eisen ze absurde vaste bedragen. Stap in, begroet de chauffeur vriendelijk met “Salam, de meter alstublieft”, en als de chauffeur direct weigert of smoesjes verzint, stap dan zonder discussie uit en neem de volgende. Geef je er toch aan toe omdat je haast hebt, onderhandel dan de ritprijs snoeihard vóórdat de taxi gaat rijden.
Petit taxi’s werken daarnaast met een uniek deelsysteem. Als jij alleen in de taxi zit en er is nog een stoel vrij, zal de chauffeur onderweg toeteren en afremmen om andere passagiers op straat op te pikken wiens route toevallig overeenkomt met die van jou. Geen paniek, dit is volledig normaal. Elke passagier betaalt uiteindelijk zijn eigen berekende tarief op de meter (waarbij het starttarief of minimumtarief vaak rond de 7 dirham ligt).
Grand taxi’s
Voor reizen tussen steden of naar afgelegen dorpen zonder busverbinding, is de ‘grand taxi’ het aangewezen vervoermiddel. Dit waren decennialang vervuilende, stokoude Mercedes 240D wagens, maar dankzij een agressieve slooppremie van de Marokkaanse overheid zijn deze rammelbakken inmiddels vrijwel overal vervangen door grotere en veiligere Dacia Lodgy minivans.
Grand taxi’s werken fundamenteel anders dan petit taxi’s en functioneren in de praktijk meer als een buslijn. Ze rijden een vaststaande route tussen twee steden of dorpen en vertrekken pas vanaf de grote taxistandplaats zodra álle stoelen gevuld zijn. Een standaard grand taxi neemt zes passagiers mee. Omdat de wachttijd voor het vullen van een taxi op afgelegen routes uren kan oplopen, en het comfort met zes volwassenen in een minivan beperkt is, kopen veel backpackers (en vooral soloreizende vrouwen) simpelweg twee stoelen op. Hierdoor vertrekt de taxi aanzienlijk sneller en ben je tijdens een lange, bochtige rit door de bergen verzekerd van wat welverdiende persoonlijke ruimte.
Huurvervoer
Voor reizigers die de ultieme vrijheid zoeken, hun eigen route willen dicteren en bereid zijn de chaos van het Marokkaanse verkeer te trotseren, opent een huurauto de deuren naar verlaten landschappen en ongekende ervaringen.
Een auto huren
Het huren van een compacte auto is een uitstekende en betaalbare beslissing voor het verkennen van de uitgestrekte, lege landschappen in de zuidelijke helft van het land. Iconische routes, zoals de rit van Ouarzazate door de Vallei van de Duizend Kasba’s naar de steile Todra-kloof, de ruige Anti-Atlas, of de winderige kustweg naar het surfdorp Sidi Ifni, schreeuwen om eigen vervoer. Het stelt je in staat om in je eigen tempo te reizen, een zijweg in te slaan en te stoppen voor fotografie bij verborgen palmoases of theedrinkende nomaden langs de weg.
Het huren van een auto in het noorden van Marokko, of puur voor verplaatsingen tussen de grote koningssteden (Fez, Meknes, Rabat, Marrakech), is daarentegen sterk af te raden. Het verkeer in en rond de oude steden is ronduit stressvol, het vinden van een veilige parkeerplaats in de buurt van de autovrije medina’s is een dagelijkse ergernis, en het uitstekende, goedkope spoorwegnet maakt een auto in deze regio simpelweg overbodig.
Internationale verhuurbedrijven (zoals Hertz, Avis, Sixt en Europcar) zijn prominent aanwezig op alle grote luchthavens en in de stadscentra. Lokale Marokkaanse verhuurders bieden vaak aanzienlijk lagere dagtarieven, maar let daarbij wel extreem goed op de kleine lettertjes, de staat van de banden, de aanwezigheid van een volwaardige reserveband en sluit indien mogelijk altijd een volledige, all-risk verzekering af zonder eigen risico. Een flinke kras door opwaaiende stenen of een deuk op de onverharde woestijnwegen is bijzonder snel opgelopen.
Het asfalt op de grote nationale wegen (N-wegen) en de tolsnelwegen (autoroutes) in Marokko is van uitstekende kwaliteit en goed onderhouden. Waar je echter als chauffeur bijzonder scherp op moet zijn, is de grootschalige aanwezigheid van de politie. Marokko staat vol met stiekeme, mobiele snelheidscontroles met laserapparatuur en permanente politiecheckpoints (barrages) bij de in- en uitgangen van dorpen en kruispunten. Nader een checkpoint altijd met loopsnelheid en stop de wagen volledig zodra je het witte bordje met ‘Halte’ ziet. Rij pas stapvoets door als de agent, die vaak rustig op een stoeltje in de schaduw zit, je daartoe een expliciet en duidelijk handgebaar geeft. De boetes voor snelheidsovertredingen of het niet stoppen voor een checkpoint bedragen standaard rond de 400 dirham en moeten vrijwel altijd ter plekke en contant worden afgerekend.
Huurscooters en motoren
In levendige surfsteden als Taghazout of toeristische epicentra als Marrakech is het per dag huren van een kleine scooter enorm populair onder rugzaktoeristen en dagjesmensen. Hoewel het een heerlijke, efficiënte manier is om de wind in de haren te voelen of snel naar de nabijgelegen watervallen van de Ourika-vallei te rijden, is uiterste voorzichtigheid en verdedigend rijgedrag vereist. Marokkaanse verkeersregels functioneren in grote steden en op rotondes in de praktijk meer als vage, onderhandelbare richtlijnen in plaats van dwingende wetten. Het rijden op een kwetsbare tweewieler tussen racende taxi’s, plotseling stoppende ezels en asociale SUV’s vereist een constante hyper-focus. Zorg er te allen tijde voor dat je de meegeleverde, vaak wat versleten helm strak vastgespt draagt en controleer vooraf zeer aandachtig of je persoonlijke reisverzekering het besturen van een motorvoertuig op het Afrikaanse continent überhaupt dekt bij eventuele medische kosten.
Kortingspassen
Voor de gemiddelde onafhankelijke budgetreiziger in Marokko bestaan er geen magische, allesomvattende kortingspassen voor het openbaar vervoer, zoals men die wel kent in Japan met de Rail Pass of in Europa met Interrail. Het transportsysteem en de uitbating daarvan is in Marokko simpelweg te gefragmenteerd en goedkoop voor zo’n constructie. Echter, voor reizigers onder de 26 jaar heeft de nationale spoorwegmaatschappij ONCF wel degelijk een zeer interessante en bruikbare optie in de aanbieding: de Carte Chabab.
Deze fysieke jongerenkaart kost eenmalig ongeveer 50 dirham (ruim vijf euro) en is een heel kalenderjaar geldig na activatie. De kaart geeft standaard direct 15% korting op al je gereserveerde stoelen in gewone treinen, en op specifieke rustige en impopulaire uren kan de korting via het dynamische ticketsysteem zelfs verder oplopen. Je koopt deze kaart relatief eenvoudig bij het bemande grote ticketloket op elk willekeurig groot treinstation in het land, puur op vertoon van je fysieke paspoort om je exacte leeftijd aan de bediende te kunnen aantonen. Let er wel op dat de korting in de praktijk niet altijd opweegt tegen de eenmalige aanschafkosten als je de trein slechts incidenteel gebruikt voor een korte rit tussen bijvoorbeeld Casablanca en Rabat. Voor CTM of Supratours bussen, stadsvervoer en ritten in de gedeelde grand taxi’s bestaan er in het geheel geen vaste kortingsstructuren, studententarieven of passen; je betaalt simpelweg voor het daadwerkelijke, specifieke traject dat je aflegt.